مهمترين كارگاههاى عمومى مراكز نساجى بود و اگرچه در آن زمان هنوز پارچه‌هاى معمولى و مصارف عمومى در خانه‌ها بافته مىشد ولى رويهمرفته صنعت نساجى پيشرفت بسيار كرده و روشهاى قديمى تكميل شده بود . . . در اين عهد روش رنگ كردن پارچه‌ها را خوب مىدانستند . « 34 » در يونان آن دوران طبقهء متوسط ، براى آنكه نتيجه‌اى از مبارزات خود به دست آورد ، معمولا متحدين خود را از ميان تهيدستان يعنى خرده‌مالكين مقروض ، اجاره‌داران و دهقانان و حتى پيشه‌وران و كارگران انتخاب مىكرد . « در دموكراسى يونان ، در قرن پنجم ، زنان هيچ نقشى در زندگى اجتماعى انجام نمىدادند . آنها هم زندگى محدود خانه‌دارى مسلمانان كنونى را داشتند . عنوان مدنى و ذيحقوق يك امتياز موروثى شده بود و بيگانگان آتن . . . و بيشتر صنعتگران و پيشه‌وران نمىتوانستند از اين عنوان استفاده كنند . « 35 » بازرگانى و تجارت فعاليت بازرگانى و تجارت رابطه‌اى ناگسستنى باامنيت و وسايل ارتباطى دارد . « . . . تحول و تكامل وسايل حمل‌ونقل ، ارتباط نقاط مختلف را از راه دريا و خشكى آسان كرد . مصريها ، در دورهء امپراتورى ميانه ، قايقهايى با 16 متر طول و 20 متر عرض مىساختند كه ظرفيت حمل 120 نفر را داشت . كشتيهاى كرتى كه در آغاز كار داراى 20 متر طول بود در دورهء ميسنى طول آنها به 30 متر رسيد . . . در جلگه‌هاى سوريه يك كاروان در روز پنجاه كيلومتر راه مىپيمود . ارابهء سبك ، كه با اسب كشيده مىشد ، مدت مسافرت را بسيار كوتاه مىكرد . . . زين و يراق كه ابتدا براى استفاده از گاو تعبيه شده بود براى حيوانات در كشيدن ارابه‌ها به كار مىرفت . . . مناطق متمدن به صورت مجموعهء واحد و پيوسته‌اى از دجله تا نيل و آدرياتيك و از سواحل درياى سياه تا خليج‌فارس به‌هم مربوط بودند و در اين مجموعهء واحد رفت‌وآمد دايم و آزادى صورت مىگرفت . در زمان صلح ، پادشاهان بابل ، آشور ، ميتانى ، هاتى و مصر به مبادلهء سفرا ، زنان ، هدايا ، خدايان ، پزشكان و پيشگويان مىپرداختند . بطورى كه از بايگانى اسناد سياسى مربوط به قرن چهاردهم و سيزدهم برمىآيد در شرق ، اتحاد واقعى كشورها ، نظير اتحاد كشورهاى اروپايى در قرن 19 ، معمول بود و خط ميخى و زبان اكدى زبان رسمى اين ملتها محسوب مىشد . » « 36 » مورخان نوشته‌اند : با پيدايش و توسعهء صنايع دستى و بازرگانى ، شهرها به عنوان مركز توليد و توزيع صنايع و محل تمركز تجارت پديدار مىشوند . و بيشتر اين شهرها در كنار قرار گاههاى قديمى و مراكز فرهنگى و در جوار منابع آب و يا در محل تقاطع راههاى بزرگ ايجاد مىشوند .

--> ( 34 ) . تاريخ صنايع و اختراعات ، پيشين ، ص 73 و 74 . ( 35 ) . سير تاريخ ، پيشين ، ص 198 . ( 36 ) . همان ، ص 164 تا 166 ( به اختصار ) .